TIR to określenie, które większość osób kojarzy z dużą ciężarówką. W branży transportowej znaczenie tego skrótu jest jednak zupełnie inne. TIR to międzynarodowy system tranzytu celnego, który ma ułatwiać przewóz towarów przez granice kilku państw. Jego najważniejszym elementem jest karnet TIR – dokument celny, który pełni również funkcję gwarancyjną. Dla przewoźnika oznacza to przede wszystkim mniej formalności celnych podczas przejazdu przez kolejne państwa.
Jak działa konwencja TIR? Kiedy potrzebny jest karnet TIR? Kto może z niego korzystać i jak wygląda taki przewóz w praktyce? Wyjaśnijmy to krok po kroku.
Co to jest konwencja TIR i co oznacza skrót TIR?
Skrót TIR pochodzi od francuskiego Transport International Routier, czyli międzynarodowego transportu drogowego. W języku potocznym słowem „TIR” określa się często ciągnik siodłowy z naczepą. Nie jest to jednak poprawne znaczenie tego terminu. TIR nie jest rodzajem pojazdu. Jest systemem tranzytu celnego opartym na Konwencji TIR.
Konwencja TIR została podpisana w 1975 roku. Jej celem było stworzenie jednolitego systemu, który ułatwi przewożenie towarów przez granice państw bez konieczności przeprowadzania pełnych formalności celnych na każdym etapie trasy. Dzisiaj system TIR nadal jest wykorzystywany w międzynarodowym transporcie drogowym. Konwencja ma obecnie 79 państw i organizacji członkowskich (stron umowy), natomiast realne operacje celne z użyciem procedury TIR można w praktyce przeprowadzać w około 58-66 krajach.
Najprościej można to wyjaśnić tak: towar zostaje objęty procedurą TIR w jednym urzędzie celnym, zabezpieczony zamknięciami celnymi, a następnie może przejechać przez kolejne państwa tranzytowe bez przeprowadzania pełnej odprawy celnej na każdej granicy. Nie oznacza to oczywiście, że ciężarówka przejeżdża przez granicę bez żadnej kontroli. Organy celne mogą przeprowadzić kontrolę, jeżeli uznają ją za potrzebną.
Po co właściwie powstał TIR?
Wyobraźmy sobie przewóz z Polski do Kazachstanu. Bez odpowiednio zorganizowanej procedury tranzytowej przewoźnik musiałby mierzyć się z formalnościami celnymi w kolejnych państwach na trasie. Przy długich trasach oznaczałoby to dodatkowy czas, dokumenty, zabezpieczenia i koszty. Procedura TIR ma ten proces uprościć. Towar jest kontrolowany przy rozpoczęciu procedury, a następnie zabezpieczany w taki sposób, aby można było go przewieźć przez kolejne państwa bez konieczności otwierania przestrzeni ładunkowej na każdej granicy.To właśnie jest największa praktyczna korzyść systemu TIR.
Jak działa procedura TIR?
Podstawą procedury jest zabezpieczenie należności celno-podatkowych oraz samego ładunku. Towar przewożony w procedurze TIR musi spełniać wymagania określone w Konwencji, a pojazd lub kontener musi być odpowiednio zatwierdzony do przewozu pod zamknięciem celnym. Po dokonaniu wymaganych czynności urząd celny zakłada zamknięcia celne.
Następnie przewoźnik jedzie do kolejnego państwa. Na granicy służby celne mogą sprawdzić dokumenty, stan zamknięć celnych i inne elementy przewozu. Jeżeli nie ma powodów do przeprowadzenia szczegółowej kontroli, nie trzeba otwierać ładunku i przeprowadzać pełnej odprawy celnej. Procedura jest zamykana w urzędzie celnym przeznaczenia.
Przykład: przewóz z Polski na Ukrainę
Firma transportowa otrzymuje zlecenie przewozu maszyny z Polski do Ukrainy. Przewoźnik przygotowuje pojazd, towar i dokumenty. Transport zostaje objęty procedurą TIR, a ładunek zostaje zabezpieczony plombami celnymi. Po wyjeździe z Polski ciężarówka przekracza granicę. Ukraińskie służby celne mogą sprawdzić dokumenty i stan plomb. Jeżeli wszystko się zgadza, procedura jest kontynuowana. Nie ma potrzeby przeprowadzania pełnej odprawy towaru na granicy tylko dlatego, że pojazd wjeżdża na terytorium kolejnego państwa. Po dotarciu do urzędu celnego przeznaczenia procedura TIR zostaje zakończona. Właśnie w takich przewozach system TIR ma dla przewoźnika największy sens – szczególnie gdy trasa przebiega przez kilka państw i wiąże się z przemieszczaniem towarów pod kontrolą celną.
Karnet TIR – co to jest i kto może go uzyskać?
Karnet TIR jest dokumentem celnym i jednocześnie dokumentem gwarancyjnym, który pozwala realizować przewóz w ramach procedury TIR. Jeden karnet jest przeznaczony do jednej podróży i dotyczy jednego pojazdu, zespołu pojazdów albo odpowiedniego kontenera lub zespołu kontenerów. Karnet ma określony termin ważności. Zgodnie z informacjami ZMPD wynosi on 120 dni od dnia wydania. Ważna jest jednak jedna rzecz: tego terminu nie należy mylić z czasem trwania całego przewozu. Karnet musi zostać otwarty w urzędzie celnym wyjścia przed upływem terminu ważności. Jeżeli procedura została prawidłowo rozpoczęta, karnet pozostaje ważny do jej zakończenia.
W Polsce karnety TIR wydaje Zrzeszenie Międzynarodowych Przewoźników Drogowych w Polsce (ZMPD). Samo wydanie karnetu nie oznacza jednak, że każda firma może od razu korzystać z procedury. Przewoźnik musi najpierw uzyskać pozwolenie na korzystanie z procedury TIR. Organem uprawnionym do jego wydania jest Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Warszawie.
Jak uzyskać pozwolenie na korzystanie z TIR?
Procedura wymaga między innymi:
- posiadania numeru EORI,
- uzyskania odpowiedniej opinii ZMPD,
- przedstawienia wymaganej licencji,
- przedstawienia informacji bankowych wymaganych przy wniosku,
- złożenia odpowiednich oświadczeń dotyczących m.in. naruszeń prawa celnego i podatkowego,
- spełnienia wymagań dotyczących zabezpieczeń i gwarancji.
Przed wydaniem pierwszego karnetu przewoźnik dopuszczony do systemu musi również spełnić wymagania dotyczące zabezpieczeń i odbyć szkolenie podstawowe. Dlatego jeżeli firma dopiero planuje korzystanie z TIR, nie należy traktować zakupu pojedynczego karnetu jako pierwszego kroku. Najpierw trzeba sprawdzić, czy przedsiębiorstwo spełnia warunki uczestnictwa w systemie.
Jak wygląda sam karnet TIR?
Karnet zawiera między innymi manifest towarów oraz kolejne wolet(y), czyli odcinki wykorzystywane podczas operacji TIR. W Polsce obecnie dostępne są karnety 6- i 16-woletowe. Zmiana wzoru była związana ze zwiększeniem maksymalnej liczby miejsc załadunku i rozładunku w ramach jednej operacji TIR z czterech do ośmiu. Od 1 stycznia 2025 r. stosowane są nowe wzory karnetów. To ważna zmiana, ponieważ w starszych artykułach dotyczących TIR można znaleźć informację o karnetach 6- i 14-woletowych oraz limicie czterech miejsc załadunku i rozładunku. Te informacje są już nieaktualne.
Najczęściej zadawane pytania
Co oznacza skrót TIR?
TIR pochodzi od francuskiego Transport International Routier. Jest to międzynarodowy system tranzytu celnego, a nie nazwa rodzaju samochodu.
Czy TIR to rodzaj ciężarówki?
Nie. W języku potocznym „TIR” często oznacza ciężarówkę z naczepą, ale w transporcie i przepisach TIR odnosi się do systemu tranzytu celnego opartego na Konwencji TIR.
Kto wydaje karnet TIR w Polsce?
Karnety TIR w Polsce wydaje Zrzeszenie Międzynarodowych Przewoźników Drogowych w Polsce (ZMPD). Aby korzystać z procedury TIR, przewoźnik musi wcześniej uzyskać odpowiednie pozwolenie.
Jak długo ważny jest karnet TIR?
Karnet ma termin ważności wynoszący 120 dni od daty wydania. W tym czasie należy rozpocząć procedurę w urzędzie celnym wyjścia. Po prawidłowym rozpoczęciu pozostaje ważny do zakończenia przewozu.
Ile kosztuje karnet TIR?
Koszt zależy od rodzaju karnetu i aktualnych opłat ZMPD. Nie warto posługiwać się starszymi stawkami publikowanymi w artykułach branżowych. Przykładowo opłata manipulacyjna ZMPD była zmieniona od 1 stycznia 2024 r. do 48 zł, a później zmieniano również wzory i liczbę woletów dostępnych w karnecie. Aktualną cenę przed zamówieniem najlepiej sprawdzić bezpośrednio w ZMPD.
Czy karnet TIR jest listem przewozowym?
Nie należy utożsamiać tych dokumentów. Karnet TIR jest dokumentem celnym i gwarancyjnym służącym do realizacji procedury TIR. List przewozowy, np. CMR, pełni inną funkcję.
Czy każdy przewoźnik może korzystać z TIR?
Nie. Firma musi spełnić warunki uczestnictwa w systemie i uzyskać pozwolenie na korzystanie z procedury TIR. W Polsce istotną rolę w tym procesie pełni ZMPD oraz właściwe organy celne.
